Η προστασία των δικαιωμάτων των ανηλίκων, ιδίως των πιο ευάλωτων και εκείνων που ζουν εκτός της βιολογικής τους οικογένειας, αποτελεί σήμερα έναν από τους πρωταρχικούς στόχους της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πράγματι, η ΕΕ έχει αναλάβει τη σταθερή δέσμευση να μειώσει τα ποσοστά φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού, όπως επιβεβαιώθηκε κατά τη διάρκεια της Κοινωνικής Διάσκεψης Κορυφής του Πόρτο το 2021. Σε αυτό το ευαίσθητο πλαίσιο, το εκπαιδευτικό πρόγραμμα του έργου EURHOPE υπογραμμίζει πώς η προετοιμασία «θετικών ενηλίκων που προσφέρουν υποστήριξη» αποτελεί θεμελιώδη συνιστώσα για την παροχή συγκεκριμένης υποστήριξης σε εκείνους τους εφήβους με κοινωνικές δυσκολίες που ζουν σε κοινότητες φροντίδας.

Το ευρωπαϊκό πλαίσιο: Η ανάγκη για άτυπες σχέσεις

Σε διεθνές επίπεδο, οι θεσμικοί φορείς προωθούν εδώ και καιρό πιο ολοκληρωμένες μορφές φροντίδας. Ήδη από το 2009, η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών ενέκρινε τις Κατευθυντήριες Γραμμές για την Εναλλακτική Φροντίδα των Παιδιών. Οι κατευθυντήριες αυτές γραμμές ορίζουν ότι, όταν δεν είναι δυνατόν ένας ανήλικος να μεγαλώσει μέσα στην ίδια του την οικογένεια, οι εναλλακτικές μορφές φροντίδας (αναδοχή και φροντίδα σε ιδρύματα) πρέπει να παρέχουν ένα περιβάλλον με υψηλό βαθμό προστασίας και υποστήριξης. Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Ένωση προωθεί την αποϊδρυματοποίηση, ενθαρρύνοντας μορφές φροντίδας που βασίζονται στην οικογένεια και την κοινότητα.

Στην Ευρώπη, η κατάσταση έκτακτης ανάγκης είναι εμφανής και αντανακλάται στον σημαντικό αριθμό αγοριών και κοριτσιών ηλικίας 11 έως 17 ετών που φιλοξενούνται σε κοινοτικές δομές, οι οποίοι αντιπροσωπεύουν την πλειοψηφία των ανηλίκων που ζουν σήμερα «εκτός οικογένειας». Σε αυτόν τον αριθμό προστίθεται ένα σημαντικό μέρος των χιλιάδων ασυνόδευτων ανηλίκων, κυρίως ηλικίας 16 ή 17 ετών, που φτάνουν στις χώρες μας ζώντας σε μια βαθιά κατάσταση μοναξιάς.

Αν και όλοι αυτοί οι νέοι λαμβάνουν επίσημη και επαγγελματική φροντίδα (εκπαίδευση, σχολική φοίτηση, υγειονομική περίθαλψη) από το κοινωνικοεκπαιδευτικό προσωπικό των κοινοτήτων, μόνο ένα ελάχιστο ποσοστό τους επωφελείται από ανεπίσημα και διαρκή δίκτυα σχέσεων με ενήλικες. Η απουσία συναισθηματικών δεσμών εκθέτει αυτούς τους νέους σε μορφές κοινωνικής περιθωριοποίησης και συναισθηματικής ένδειας που επηρεάζουν σοβαρά τη βιοψυχοκοινωνική τους ευημερία.

Σημαντικές σχέσεις και καθοδήγηση: Μοχλός ανάπτυξης

Η ύπαρξη ενός υποστηρικτικού περιβάλλοντος και θερμών σχέσεων έχει τεράστια επίδραση στην ανάπτυξη των εφήβων. Πρόσφατες μελέτες υπογραμμίζουν τον τρόπο με τον οποίο οι θερμές και υποστηρικτικές σχέσεις προάγουν την κοινωνικά θετική συμπεριφορά και λειτουργούν ως προστατευτικό φράγμα έναντι των προβλημάτων ψυχικής υγείας κατά τη διάρκεια της αναπτυξιακής φάσης. Σε αυτό το πλαίσιο, η στήριξη μέσω των σχέσεων και η καθοδήγηση αποδεικνύονται πολύτιμες στρατηγικές από την άποψη της πρόληψης της ψυχικής δυσφορίας.

Οι μέντορες, ή «θετικοί ενήλικες», προσφέρουν πρότυπα, υποστήριξη και καθοδήγηση, επηρεάζοντας αποφασιστικά την ψυχοκοινωνική ανάπτυξη. Μέσω σημαντικών σχέσεων, οι νέοι μαθαίνουν να διαχειρίζονται τις συγκρούσεις, να βελτιώνουν την επικοινωνία και να αναπτύσσουν ενσυναίσθηση. Επιπλέον, ένας ενήλικας αναφοράς λειτουργεί ως πραγματικός «προωθητής της ανεξαρτησίας», διευκολύνοντας την καλύτερη πρόσβαση στην εκπαίδευση και την απασχόληση, ενώ ταυτόχρονα μειώνει τη συμμετοχή των νέων σε επικίνδυνες συμπεριφορές.

Εκπαίδευση για υποστήριξη: ο καθοριστικός ρόλος της προετοιμασίας

Η υποστήριξη νέων με σύνθετο ιστορικό δεν μπορεί να γίνει χωρίς προετοιμασία. Επομένως, είναι απαραίτητο να διαμορφωθεί ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα για τους «θετικούς ενήλικες», με σαφείς στόχους που εκτείνονται από τον συναισθηματικό-σχέσεων τομέα έως τον πρακτικό-λειτουργικό και τον κοινωνικό-εκπαιδευτικό. Οι ενήλικες εθελοντές πρέπει να είναι σε θέση να δημιουργούν δεσμούς βασισμένους στην εμπιστοσύνη, να διαχειρίζονται τα δικά τους συναισθήματα και αυτά του ανηλίκου, και να υποστηρίζουν τον τελευταίο στην πορεία του προς την αυτονομία.

Η επένδυση σε θετικούς ενήλικες σημαίνει τη μετατροπή των τοπικών κοινοτήτων σε δίχτυα ασφαλείας και δίκτυα ευκαιριών, διασφαλίζοντας ότι η ευρωπαϊκή υπόσχεση να μην μείνει κανείς πίσω γίνεται, μέρα με τη μέρα, μια απτή και λαμπρή πραγματικότητα